Iran đang trải qua một trong những cuộc phong tỏa mạng nghiêm trọng nhất trong lịch sử. Kể từ ngày 8 tháng 1, hơn 92 triệu dân trên toàn quốc gần như hoàn toàn mất kết nối internet, thậm chí dịch vụ điện thoại và tin nhắn cũng bị gián đoạn. Lần phong tỏa này không chỉ là phản ứng đối với các cuộc biểu tình trong nước mà còn có thể là bước ngoặt của chính quyền hướng tới việc thiết lập “cô lập kỹ thuật số” vĩnh viễn.
Mất kết nối mạng đã bước sang ngày thứ mười, phong tỏa có thể kéo dài đến tháng 3 hoặc lâu hơn
Chính phủ Iran từ ngày 8 tháng 1 đã cắt đứt dịch vụ mạng toàn quốc, tuyên bố nhằm ngăn chặn các hoạt động khủng bố do bên ngoài kiểm soát. Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi cho biết, biện pháp này nhằm bảo vệ an ninh quốc gia. Tuy nhiên, giới bên ngoài cho rằng, hành động này là để đàn áp tiếng nói phản đối và ngăn chặn cộng đồng quốc tế chú ý đến các vụ đàn áp bạo lực trong nước.
Theo báo cáo của truyền thông độc lập IranWire ngày 15 tháng 1, người phát ngôn chính phủ Fatemeh Mohajerani tiết lộ, truy cập internet quốc tế sẽ không được khôi phục trước Tết Nguyên Đán (cuối tháng 3 âm lịch).
Liệu “quản lý mạng kiểu bật tắt” có thành hiện thực? Chính phủ nghi ngờ đang âm thầm xây dựng cơ chế kiểm duyệt mạng vĩnh viễn
Các tổ chức giám sát tự do mạng FilterWatch chỉ ra rằng, chính quyền Iran đang thúc đẩy nhanh chóng triển khai một hệ thống kiểm soát mạng hoàn toàn mới, nhằm cắt đứt quốc gia khỏi mạng toàn cầu và chuyển sang kiến trúc mạng kín.
FilterWatch dẫn lời một nguồn tin ẩn danh trong chính phủ nói: “Không nên kỳ vọng vào việc khôi phục mạng quốc tế; ngay cả khi có khởi động lại trong tương lai, người dùng cũng không thể trở lại trạng thái tự do mạng như trước.”
Theo các cuộc phỏng vấn của FilterWatch và BBC tiếng Ba Tư, truy cập mạng trong tương lai sẽ cần qua kiểm duyệt, đăng ký và được phép chính thức. Cơ sở kỹ thuật của hệ thống này đã sẵn sàng, chỉ còn chờ quyết tâm chính trị để thực thi.
Hiệu ứng “đóng cửa quốc gia số” mở rộng: Từ tác động kinh tế đến rủi ro nhân quyền
Tổ chức nhân quyền Access Now chỉ ra rằng, lần phong tỏa này đã gây ảnh hưởng lớn đến đời sống người dân, đặc biệt là thương mại điện tử, làm việc trực tuyến và an ninh truyền thông. Chiến lược “đứt chuỗi thông tin” này từng được sử dụng để che giấu các hành vi bạo lực và vi phạm nhân quyền trong nước, như trong các làn sóng biểu tình toàn quốc năm 2019 và 2022.
Access Now kêu gọi khôi phục kết nối mạng: “Phong tỏa các dịch vụ số cơ bản không chỉ đe dọa tính mạng mà còn thúc đẩy chính quyền trốn tránh trách nhiệm nhân quyền.”
Theo thống kê của tổ chức tin tức nhân quyền HRANA, tính đến ngày 18 tháng 1, đã có hơn 3.300 người biểu tình thiệt mạng, hơn 24.000 người bị bắt giữ, ảnh hưởng đến 187 thành phố. Con số thực có thể còn cao hơn, nhưng hiện chưa thể xác minh độc lập.
“Trong mạng nội bộ, cách ly ra ngoài”: Iran có đang đi theo mô hình mạng của Trung Quốc?
Nhiều nhà quan sát cho rằng, Iran có thể đang bắt chước Trung Quốc và Nga, xây dựng một hệ thống mạng kín dựa trên kiểm duyệt của chính phủ.
Vạn lý tường lửa của Trung Quốc là hệ thống kiểm duyệt mạng nổi tiếng nhất thế giới, chặn tất cả các ứng dụng phương Tây như Facebook, Instagram và YouTube. Trong khi đó, Nga từ năm 2019 đã thúc đẩy “Ru-net”, cố gắng cách ly lưu lượng mạng nội địa khỏi mạng toàn cầu.
Dù “công tắc mạng” của Nga chưa được thực thi hoàn toàn, nhưng đã có khả năng ngắt mạng trong các tình huống khẩn cấp. Nếu Iran áp dụng mô hình tương tự, sẽ trở thành một quốc gia xây dựng “biên giới kỹ thuật số” riêng.
An toàn hay kiểm soát? Ý chí chính trị quyết định tương lai mạng của Iran
FilterWatch chỉ ra rằng, quyền quyết định chính sách mạng ngày càng tập trung vào các cơ quan an ninh, thay vì các bộ ngành dân sự. Chính phủ tuyên bố phong tỏa mạng nhằm phòng chống các cuộc tấn công mạng, nhưng các nhà phân tích cho rằng, tranh chấp nội bộ và áp lực kinh tế có thể khiến kế hoạch này khó thực hiện toàn diện.
Amir Rashidi của FilterWatch nói: “Vấn đề hiện nay không còn là về công nghệ nữa, mà là về ý chí chính trị.”
Starlink, LEO và liên lạc Bluetooth: Ánh sáng hy vọng cho tự do kỹ thuật số?
Công nghệ vệ tinh quỹ đạo thấp (LEO) đang cung cấp một phương án kết nối khác cho người dùng bị phong tỏa. Dịch vụ Starlink do Elon Musk sáng lập đã cung cấp thiết bị đầu cuối miễn phí cho người Iran trước đây, và một số thiết bị đã thành công vượt qua các biện pháp can thiệp của chính phủ Iran.
Ngoài ra, ngày càng nhiều điện thoại hỗ trợ liên lạc vệ tinh, như tín hiệu SOS, cùng các ứng dụng “mạng lưới” Bluetooth mới nổi, mang lại khả năng liên lạc cự ly ngắn trong các khu vực bị cắt mạng.
Chuyên gia an ninh mạng Alan Woodward lạc quan nhận định: “Dù các quốc gia độc tài vẫn tiếp tục cuộc chiến mèo vờn chuột với công nghệ, nhưng phổ cập mạng toàn cầu là xu thế không thể đảo ngược.”
Starlink là chìa khóa chống phong tỏa, Elon Musk đối mặt thử thách rủi ro cao
Theo Reuters ngày 16 tháng 1, dịch vụ mạng vệ tinh Starlink của SpaceX đang đối mặt với một thử thách an ninh cấp cao tại Iran. Trước sự phong tỏa toàn diện và đàn áp mạnh mẽ của chính quyền, Starlink trở thành một trong số ít các phương tiện vượt qua kiểm duyệt và phong tỏa của quốc gia, trở thành “đường sống kỹ thuật số” cho các hoạt động phản kháng.
Bài báo cho biết, kể từ khi chính phủ Iran phong tỏa mạng toàn diện ngày 8 tháng 1, hàng trăm thiết bị đầu cuối Starlink đã thành công kết nối trong nước, giúp một số người biểu tình và phóng viên truyền tải hình ảnh và thông tin ra ngoài. Các thiết bị này phần lớn do các nhóm lưu vong hoặc tổ chức nhân đạo quốc tế vận chuyển lén vào, số lượng chính xác chưa rõ, nhưng theo nguồn tin thân cận, hiện có ít nhất hàng chục thiết bị vẫn hoạt động bình thường.
Starlink đã cập nhật hệ thống để khó bị can thiệp hoặc định vị hơn. Mặc dù chính quyền Iran cố gắng gây nhiễu và phong tỏa điện từ để phá hoại kết nối, nhưng đội ngũ kỹ thuật của SpaceX đã nhanh chóng đẩy bản cập nhật firmware, thành công khôi phục khả năng kết nối của phần lớn người dùng.
Bài viết này “Iran phong tỏa mạng hơn mười ngày, nghi ngờ lập kế hoạch cô lập mạng vĩnh viễn: Đến đâu của đảo kỹ thuật số?” lần đầu xuất hiện trên Chain News ABMedia.
