Trò chơi cờ Hormuz: Từ vòng lặp lịch sử đến màn chiến ngầm mới của các cường quốc

I. Ba kịch bản của lịch sử

Khi Iran chuyển đạt “mười điều khoản” cho Mỹ thông qua Pakistan và từ chối ngừng bắn, cuộc đối đầu này liền vang vọng trong lịch sử. Trong nửa thế kỷ qua, eo biển Hormuz đã diễn ra ba kịch bản kinh điển.

Kịch bản năm 1973 được gọi là “cấm vận”. Các nước sản xuất dầu mỏ ở Ả Rập dùng dầu mỏ làm vũ khí, cắt đứt nguồn cung cho các nước ủng hộ nhà nước Israel. Lúc đó logic rất đơn giản về hành động tập thể: các nước xuất khẩu dầu mỏ đoàn kết nhất trí, còn các nước tiêu thụ hoảng loạn đến mất phương hướng. Cuối cùng, điều này đã dẫn tới việc hình thành Cơ quan Năng lượng Quốc tế và kho dự trữ dầu chiến lược; các nước phương Tây lần đầu tiên nhận ra rằng một eo biển có thể làm rung chuyển toàn bộ hệ thống kinh tế hiện đại.

Kịch bản năm 1984 được gọi là “chiến tranh tàu chở dầu”. Trong thời gian chiến tranh giữa Iran và Iraq, hai bên tấn công lẫn nhau các tàu chở dầu, và Hormuz trở thành chiến trường. Mỹ và Liên Xô hiếm khi cùng lúc phái các hạm đội hộ tống, nhưng chẳng ai dám thật sự nổ súng. Đó là một thế cân bằng rợn người dưới cái bóng của Chiến tranh Lạnh—hai cường quốc hạt nhân duy trì một thỏa thuận ngầm nguy hiểm trên một lạch nước hẹp; xung đột bị khống chế trong một vùng xám, vừa không đánh toàn diện, vừa không hoàn toàn buông thả.

Kịch bản năm 2026 đang được viết nên. Mỹ buông lời thô tục, đe dọa “mở eo biển Hormuz”; Iran nhạo báng đáp lại và nêu ra mười điều khoản, trong khi Pakistan đóng vai trò người truyền tin. Bề ngoài, điều này giống như bản sao của “chiến tranh tàu chở dầu” năm 1984: Mỹ đối đầu với Iran, còn eo biển thì căng như dây đàn. Nhưng lịch sử chưa bao giờ lặp lại đơn giản—diễn viên trên sân khấu đã đổi, và logic nội tại của kịch bản cũng đã bị viết lại hoàn toàn.

II. Mỹ: Từ người hộ tống đến bên tham chiến

Năm 1984, tuy Mỹ có ủng hộ Iraq, nhưng trên vấn đề eo biển lại giữ một thái độ tương đối “bàng quan”, tạo thành một kiểu “quản lý chung” với Liên Xô. Còn năm 2026, nước Mỹ đã hoàn toàn khác. Sau khi trở thành nước xuất khẩu dầu mỏ chủ chốt toàn cầu, về lý thuyết, sự phụ thuộc vào Hormuz của Mỹ giảm mạnh; nhưng điều đó không hề khiến Mỹ trở nên kiềm chế hơn, ngược lại còn khiến nước này dễ hành động mạo hiểm hơn—bởi giá dầu tăng cao tác động lên nền kinh tế trong nước của Mỹ giảm đi, còn việc thể hiện sự cứng rắn vẫn còn hiệu quả trong chính trị bầu cử.

Lời buông lời thô tục của Trump không phải là nói lỡ, mà là một màn trình diễn được dàn dựng kỹ lưỡng. Khán giả mục tiêu của nó không phải ở Tehran, mà là cử tri trong nước của Mỹ. Nhưng vấn đề là: màn trình diễn này có thể ghi điểm ở Washington, song ở Vịnh Ba Tư lại là một tín hiệu nguy hiểm. Thông điệp Iran nhận được là: Mỹ không có chiến lược thực sự, chỉ có những lời đe dọa mang tính cảm xúc. Điều này lại càng củng cố lập trường cứng rắn của Iran, vì họ không tin rằng Mỹ dám thật sự ra tay.

Nút thắt khó khăn sâu xa hơn là hệ thống liên minh của Mỹ ở Trung Đông đang lung lay. Năm 1984, Saudi Arabia, Kuwait và các quốc gia vùng Vịnh khác đứng về phía Mỹ một cách rõ ràng. Còn năm 2026, các quốc gia này đang tiến hành đối thoại trực tiếp với Iran; Saudi Arabia và Iran khôi phục quan hệ ngoại giao nhờ sự dàn xếp của Trung Quốc, còn Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất cũng điều chỉnh chính sách đối với Iran. Điều này có nghĩa là: nếu Mỹ và Iran xảy ra chạm trán dẫn tới nổ súng ở Hormuz, Mỹ chưa chắc đã có được sự ủng hộ toàn lực của các nước vùng Vịnh như cách đây bốn mươi năm.

III. Iran: Từ kẻ bị cô lập đến người cầm quân

Sự thay đổi vai trò của Iran cũng sâu sắc không kém. Năm 1984, trong cuộc chiến Iran-Iraq, Iran gần như bị cô lập với toàn thế giới, chỉ còn cách gồng mình chống đỡ. Còn ngày nay, Iran có nhiều điểm tựa chiến lược: ký kết thỏa thuận hợp tác toàn diện kéo dài 25 năm với Trung Quốc, đóng vai trò là bên cung cấp máy bay không người lái trong “nền kinh tế chiến tranh” của Nga, đạt được hòa giải mang tính lịch sử với Saudi Arabia, đồng thời còn là thành viên chính thức của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải.

Những thay đổi này khiến Iran khi đối diện Mỹ có được một sự tự tin chưa từng có. Iran chuyển đạt thông điệp qua Pakistan, không phải vì họ sợ trả lời trực tiếp, mà vì họ muốn thể hiện một tư thế: tôi có năng lực sắp đặt chương trình nghị sự. Dù nội dung cụ thể của mười điều khoản chưa được công bố, nhưng có thể suy đoán hợp lý rằng bao gồm việc hủy bỏ vĩnh viễn các lệnh trừng phạt, thừa nhận vai trò của Iran trong các vấn đề khu vực, bảo đảm an ninh, v.v. Những điều kiện này đối với Washington là không thể chấp nhận, nhưng Iran lại không vội—họ cho rằng thời gian đang đứng về phía mình.

Sự thay đổi khác của Iran là học được cách tiến hành “cuộc chiến truyền thông bất đối xứng”. Trump buông lời thô tục, các cơ quan đại diện ngoại giao của Iran ở nhiều nước không đáp lại bằng lời qua tiếng lại, mà dùng sự mỉa mai, tục ngữ và đạo đức để phản đòn. Việc trích dẫn Mark Twain, phê phán “cách cư xử của những đứa trẻ không chịu thua”, kêu gọi người dân Mỹ giữ gìn phẩm giá—những cách làm này cực kỳ có tính sát thương trong thời đại mạng xã hội; chúng làm giảm mức độ nghiêm trọng của các mối đe dọa từ Mỹ, đồng thời giành được sự cảm thông từ dư luận quốc tế.

IV. Trung Quốc: Biến số của cường quốc mới

Trong “chiến tranh tàu chở dầu” năm 1984, Trung Quốc gần như không có vai trò. Còn đến năm 2026, Trung Quốc là bên mua dầu lớn nhất của Iran, là “đối tác toàn thời tiết” của Pakistan, là bên dàn xếp để Saudi Arabia và Iran hòa giải, và cũng là điểm đến quan trọng của xuất khẩu năng lượng từ các quốc gia vùng Vịnh. Lập trường của Trung Quốc trong cuộc khủng hoảng Hormuz trở thành tâm điểm chú ý của mọi phía.

Lợi ích của Trung Quốc rất phức tạp. Một mặt, Trung Quốc cần giá dầu ổn định để duy trì sản xuất công nghiệp và tăng trưởng kinh tế, không muốn eo biển thực sự bị phong tỏa. Mặt khác, Trung Quốc lại thấy Mỹ sa vào vòng tiêu hao ở Trung Đông là điều có lợi, vì điều đó sẽ kéo Mỹ bị trói vào việc dàn trải tài nguyên toàn cầu. Vì vậy, chiến lược của Trung Quốc là: trong không gian công khai kêu gọi kiềm chế và đối thoại; trong hậu trường tiếp tục duy trì thương mại bình thường với Iran; đồng thời đẩy nhanh việc xây dựng thanh toán dầu bằng nhân dân tệ và các tuyến đường năng lượng trên bộ (như Hành lang Kinh tế Trung Quốc-Pakistan) để giảm sự phụ thuộc dài hạn vào eo biển.

Pakistan đóng vai trò người truyền tin cũng thể hiện ảnh hưởng gián tiếp của Trung Quốc. Nếu không có sự đồng ý ngầm của Trung Quốc, Pakistan khó có thể chủ động gánh vác vai trò này. Thông qua Pakistan, Trung Quốc vừa giữ được quan hệ chặt chẽ với Iran, vừa tránh đối đầu trực tiếp với Mỹ, đồng thời còn đạt được một điểm tựa ngoại giao quan trọng về mặt địa lý.

V. Nga: Đổ dầu vào lửa nhưng không đốt cháy chính mình

Nga đóng vai trò một “người hưởng lợi” trong bàn cờ Hormuz năm 2026. Giá dầu cao trực tiếp làm đầy tài chính chiến tranh của Nga; trong khi sự chú ý của Mỹ ở Trung Đông bị phân tán, từ đó giảm áp lực lên Nga ở hướng Ukraine. Vì vậy, Nga có đủ động lực để khuyến khích Iran giữ vững lập trường cứng rắn.

Nhưng Nga cũng có “đường đỏ” của riêng mình. Nga không muốn eo biển bùng phát một cuộc chiến tranh toàn diện, vì điều đó có thể khiến giá dầu mất kiểm soát và dẫn tới suy thoái kinh tế toàn cầu, cuối cùng lại phản tác dụng lên chính Nga. Ngoài ra, Nga và các quốc gia vùng Vịnh (đặc biệt là Saudi Arabia) có cơ chế phối hợp trong khuôn khổ OPEC+. Nga cần duy trì quan hệ hợp tác này. Do đó, thái độ của Nga có thể tóm tắt là: ủng hộ sự cứng rắn trong ngoại giao của Iran, nhưng không đứng ra bảo chứng cho các cuộc phiêu lưu quân sự của Iran.

VI. Châu Âu: Bên liên quan lợi ích bị gạt ra rìa

Năm 1973, châu Âu là đồng minh kiên định nhất của Mỹ, cùng nhau đối phó khủng hoảng dầu mỏ. Năm 1984, châu Âu theo Mỹ tham gia hộ tống. Còn năm 2026, vai trò của châu Âu đã trở nên mờ nhạt. Bên trong châu Âu tồn tại bất đồng về chính sách đối với Iran: Pháp và Đức nghiêng về tiếp xúc ngoại giao, trong khi các nước Đông Âu lại gần lập trường của Mỹ hơn. Quan trọng hơn, châu Âu đang bận xử lý cuộc khủng hoảng năng lượng sau xung đột Nga-Ukraine và những khó khăn kinh tế của chính mình; do đó, họ thiếu khả năng hành động thống nhất đối với vấn đề Trung Đông.

Tuy nhiên, nếu eo biển Hormuz thực sự có chuyện, châu Âu sẽ là một trong những nạn nhân lớn nhất. Sự phụ thuộc của châu Âu vào dầu mỏ Trung Đông và khí tự nhiên hóa lỏng tuy đã giảm, nhưng chưa phải là đã chấm dứt hoàn toàn. Một eo biển căng thẳng kéo dài sẽ khiến giá năng lượng của châu Âu tiếp tục nằm ở mức cao, bào mòn thêm sức cạnh tranh của ngành công nghiệp. Vì vậy, châu Âu đang thúc đẩy các giải pháp ngoại giao hậu trường, thậm chí còn cố gắng lách qua Mỹ để đối thoại trực tiếp với Iran, nhưng hiệu quả rất hạn chế.

VII. Vần điệu và sự đứt gãy của lịch sử

Lịch sử không lặp lại, nhưng nó có thể vần điệu. Cuộc đối đầu Hormuz năm 2026, giống như năm 1973 và 1984, có điểm chung là: một tuyến đường thủy hẹp, vài quốc gia nghi kỵ lẫn nhau, và một trạng thái căng thẳng có thể bất cứ lúc nào vượt khỏi tầm kiểm soát. Nhưng khác biệt lại còn quan trọng hơn.

Khác biệt đầu tiên là sự thay đổi của cấu trúc quyền lực toàn cầu. Năm 1973 là thế giới hai cực Mỹ-Xô; năm 1984 là hình thái thế giới đơn cực manh nha do Mỹ dẫn dắt; còn năm 2026 là cạnh tranh đa cực giữa Mỹ, Trung Quốc và Nga. Iran không còn chỉ có một “đối thủ siêu cường”, mà có thể xoay xở giữa nhiều cường quốc.

Khác biệt thứ hai là sự “lưu động hóa” của các liên minh. Năm 1984, các phe tương đối rõ ràng; còn ngày nay, Saudi Arabia và Iran hòa giải, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất bình thường hóa quan hệ với Israel, Trung Quốc duy trì quan hệ tốt với tất cả các quốc gia vùng Vịnh, còn Nga hợp tác với Iran nhưng không hoàn toàn đồng bộ. Không có bạn cố định, cũng không có kẻ thù cố định—chỉ có lợi ích thay đổi theo dòng chảy.

Khác biệt thứ ba là năng lượng bản thân đang được định nghĩa lại. Chuyển đổi xanh tuy chưa hoàn toàn thay đổi luật chơi, nhưng đã thay đổi kỳ vọng. Các nước đều biết rằng, giá trị chiến lược của dầu mỏ trong vài thập kỷ tới sẽ dần suy giảm. Điều đó có nghĩa là: “quân bài Hormuz” của Iran có một đếm ngược—nếu không dùng ngày hôm nay, thì ngày mai có thể sẽ không còn đáng giá như trước nữa. Cảm giác cấp bách này vừa thúc đẩy Iran cứng rắn hơn, vừa làm tăng rủi ro bị sai lầm trong phán đoán.

VIII. Kết luận: Bàn cờ cũ, người chơi mới

Iran từ chối ngừng bắn, đưa ra mười điều khoản, nhạo báng lời thô tục của Trump và chuyển đạt thông qua Pakistan—tổ hợp các hành động đó tạo thành một tín hiệu: Iran đã học cách tồn tại và thu lợi trong khe hở của cuộc đấu giữa các cường quốc. Iran không còn là chiến binh cô lập không ai cứu như năm 1984 nữa, mà là một người chơi khu vực với nhiều “hậu phương chiến lược”.

Mỹ vẫn có lực lượng quân sự mạnh nhất, nhưng nước này đã đánh mất sự gắn kết đồng minh và sự kiên nhẫn chiến lược như trước. Lời thô tục của Trump và các đề xuất tiếp theo phản ánh tâm lý mâu thuẫn của Mỹ ở Trung Đông: vừa muốn vứt bỏ gánh nặng, vừa không muốn thừa nhận sự suy yếu.

Trung Quốc và Nga thì đang quan sát, chờ đợi, và lặng lẽ định hình những tình huống có lợi cho mình. Châu Âu trong lúc loay hoay tìm lối thoát, nhưng lại bất lực.

Eo biển Hormuz vẫn còn hẹp, nhưng những quân cờ của đôi bên đã đổi qua mấy vòng rồi. Kịch bản cũ đang bị xé nát, kịch bản mới vẫn chưa hoàn thành. Và trước khi kịch bản được viết chốt, mỗi chiếc tàu chở dầu, mỗi chiếc máy bay không người lái và mỗi câu chửi thề trên eo biển này đều có thể trở thành nét vẽ để viết lại kết cục.
#Gate廣場四月發帖挑戰