Trump "thay đổi quyết định lúc cuối": Cửa sổ giảm căng thẳng hay bẫy leo thang?

Tác giả: Cao Shan, Xi Yue, phóng viên của Tân Hoa Xã

Tổng thống Mỹ Trump ngày 23 tuyên bố rằng Mỹ và Iran đã có cuộc đối thoại “rất tốt và hiệu quả” trong hai ngày qua, đồng thời thông báo hoãn cuộc tấn công quân sự vào các nhà máy điện và cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran. Phía Iran ngay lập tức phủ nhận có bất kỳ tiếp xúc nào với phía Mỹ.

Các nhà phân tích cho rằng, việc Trump đơn phương tuyên bố “liên lạc Mỹ-Iran” và “hoãn hành động” phản ánh chính phủ Mỹ đang đối mặt với nhiều áp lực. Một mặt nhằm bình ổn giá dầu, trấn an thị trường, mặt khác có thể là để chuẩn bị thời gian cho các cuộc xung đột leo thang sau này. Tình hình chiến tranh Mỹ-Israel-Iran vẫn còn rất nhiều bất định.

Có đàm phán không? Quan điểm Mỹ và Iran hoàn toàn khác biệt

Ngày 21, Trump từng gửi “thư tối hậu” tới Iran, yêu cầu Iran mở cửa eo biển Hormuz trong vòng 48 giờ, nếu không sẽ phá hủy “mọi nhà máy điện của Iran”. Phía Iran phản hồi rằng, nếu Mỹ thực hiện hành động, toàn bộ các cơ sở năng lượng và dầu mỏ quan trọng ở Trung Đông sẽ bị coi là mục tiêu hợp pháp để tấn công và bị phá hủy không thể phục hồi.

Trước khi thời hạn “thư tối hậu” của Mỹ hết hạn, ngày 23, Trump tuyên bố Mỹ sẽ “hoãn 5 ngày” tấn công các nhà máy điện của Iran, đồng thời gọi cuộc đối thoại Mỹ-Iran là “hoàn hảo” và đã đạt được các điểm chính của thỏa thuận.

Các phương tiện truyền thông Mỹ và Israel đưa tin rằng, phía Mỹ đang tiến hành đối thoại với Chủ tịch Quốc hội Iran, ông Kalibaf, và nhiều quốc gia phối hợp đang cố gắng điều phối cuộc họp giữa ông Kalibaf, đặc phái viên của Tổng thống Mỹ, ông Wittekov, con rể của Trump, Kushner, và Phó Tổng thống Mỹ, ông Vance, dự kiến diễn ra tại Islamabad, thủ đô Pakistan.

Tuy nhiên, phía Iran ngay lập tức phủ nhận đã có bất kỳ tiếp xúc nào với Mỹ. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Baghaei, ngày 23 nói rằng Iran chưa tiến hành đàm phán nào với Mỹ, trong những ngày qua đã nhận được một số thông tin từ các quốc gia thân thiện về yêu cầu của Mỹ nhằm chấm dứt chiến tranh qua đàm phán, và đã phản hồi phù hợp dựa trên nguyên tắc. Chính ông Kalibaf cũng phủ nhận đã đàm phán với Mỹ.

Báo The New York Times của Mỹ chỉ ra rằng, kể từ khi chiến tranh Mỹ-Israel-Iran bùng nổ, các bên xung đột thường xuyên đưa ra các tuyên bố mâu thuẫn nhằm phục vụ mục đích riêng. Một số phương tiện truyền thông Mỹ còn nói rằng, do thiếu mục tiêu rõ ràng trong các hoạt động quân sự chống Iran, Trump thường xuyên đưa ra các tuyên bố mâu thuẫn về các hành động tiếp theo, thậm chí trong cùng một ngày.

Áp lực trong ngoài! Trump lưỡng lự tiến thoái

Các phương tiện truyền thông và nhà phân tích cho rằng, chính quyền Trump hiện nay có phần mềm yếu trong lập trường đối với Iran, chủ yếu chịu áp lực từ nhiều phía trong và ngoài.

Trước hết, chiến tranh kéo dài đẩy giá dầu toàn cầu lên cao, gây rối loạn thị trường tài chính, làm gia tăng áp lực lạm phát trong nước Mỹ. Tính đến ngày 23 tháng 3, giá xăng trung bình tại Mỹ gần 4 USD/gallon, tăng hơn 1 USD so với ngày 28 tháng 2. Tờ Washington Post đưa tin rằng, xung đột Trung Đông sẽ khiến nền kinh tế Mỹ phải trả giá, chính quyền Trump đang rơi vào “thời điểm mong manh”.

Một số phân tích cho rằng, việc trấn an thị trường là lý do chính khiến Trump “đổi ý”, và cũng là động lực quan trọng để Trump tuyên bố về việc liên lạc Mỹ-Iran và hoãn tấn công trước khi thị trường chứng khoán New York mở cửa vào thứ Hai.

Liên quan đến đó, nếu chiến tranh tiếp tục ảnh hưởng đến kinh tế và đời sống dân sinh, kết quả bầu cử giữa kỳ có thể bị ảnh hưởng. Trong vấn đề hành động quân sự chống Iran, phe cử tri ủng hộ Trump và nhóm “Làm nước Mỹ vĩ đại trở lại” đã xuất hiện những rạn nứt. Quỹ Bảo thủ Mỹ chỉ rõ rằng, nếu chiến tranh leo thang, Đảng Dân chủ sẽ giành quyền kiểm soát Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa kỳ.

Ngoài ra, các đồng minh của Mỹ cũng đang “cố gắng hết sức”. Theo CNN ngày 23, nhiều nguồn tin cho biết, các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ đã bí mật cảnh báo Trump rằng, việc Mỹ không kích các nhà máy điện của Iran có thể dẫn đến “leo thang thảm khốc” của tình hình, và chính quyền Trump đã có sự điều chỉnh lập trường sau khi cân nhắc.

Có ý đồ khác? Chiêu trò trì hoãn hay con đường hòa hoãn

Các phân tích cho rằng, đằng sau “lật kèo” của chính quyền Trump lần này có thể còn mục đích khác. Một số phương tiện truyền thông đưa tin rằng, phía Iran cho rằng, lời nói của Trump là nhằm “hạ thấp giá năng lượng và tranh thủ thời gian để chuẩn bị cho kế hoạch quân sự”.

Nhà nghiên cứu cao cấp Viện Nghiên cứu Trung Đông, ông Ross Harrison, cho rằng, đây có thể là “một lối thoát” để giảm căng thẳng hoặc chấm dứt xung đột, nhưng cũng có thể là “một cái bẫy”, như phía Iran nói, là để Trump tranh thủ thời gian mở rộng hoạt động quân sự.

Giáo sư Liang Yabin của Trường Đảng Trung ương phân tích rằng, lần này Trump có thể đang “lấy thời gian”. Một mặt, sau hơn 20 ngày không kích, kho tên lửa của quân Mỹ có thể đã cạn kiệt, khó duy trì các cuộc không kích quy mô lớn và nhiệm vụ phòng không, việc bổ sung và vận chuyển đạn dược cần thời gian; mặt khác, chính quyền Trump có thể đang chờ đợi lực lượng tăng viện để chuẩn bị cho các hoạt động quân sự trên mặt đất trong tương lai.

Báo Wall Street Journal ngày 23 đưa tin, Lữ đoàn Thủy quân lục chiến số 31 của Mỹ sẽ đến Trung Đông vào ngày 27, đúng ngày hạn cuối mà Trump đặt ra để “mở” eo biển Hormuz cho Iran.

Ngoài ra, phía Iran cho rằng, hành động của chính quyền Trump là nhằm tạo ra hỗn loạn trong nội bộ Iran. Tờ Fars News Agency ngày 23 dẫn nguồn tin cho biết, Mỹ đã bịa đặt tin đồn về đàm phán với ông Kalibaf nhằm bôi nhọ ông và gây chia rẽ trong nội bộ Iran, kích động dư luận, đồng thời tạo điều kiện cho việc ám sát ông.

Giáo sư Ding Long của Viện Nghiên cứu Trung Đông, Đại học Ngoại ngữ Thượng Hải, nhận định rằng, Iran hiện tại không muốn thua thiệt trong xung đột, ý chí đàm phán không mạnh, nhưng cũng đang đối mặt với các khó khăn về tiêu hao vũ khí, kinh tế và đời sống. Trong khi đó, lập trường của Mỹ có phần mềm yếu hơn, có thể xuất hiện tình huống vừa đánh vừa đàm, dùng chiến tranh để thúc đẩy đàm phán. Tuy nhiên, việc Pakistan và các nước khác sẵn sàng tham gia trung gian là tín hiệu tích cực, cuối cùng, chỉ có thể chấm dứt xung đột này qua đàm phán ngoại giao.