Các sai lệch hành vi là một vấn đề làm hỏng các quyết định của các nhà giao dịch

Nếu bạn từng mắc lỗi giao dịch rồi thấy người khác thu lợi từ cùng một tài sản, có thể bạn đã gặp phải ảnh hưởng của định kiến hành vi. Định kiến hành vi không chỉ là những thú vui tâm lý — đó là những lỗi nhận thức thực sự khiến cả những nhà giao dịch có kinh nghiệm nhất cũng đưa ra quyết định phi lý về các tài sản tiền điện tử.

Lĩnh vực nghiên cứu gọi là «tài chính hành vi» kết hợp lý thuyết tâm lý với kinh tế truyền thống, giúp chúng ta hiểu tại sao con người thường hành động trái với lợi ích của chính mình. Trớ trêu thay, định kiến thường diễn ra mà họ không nhận thức được. Các nhà giao dịch thậm chí còn không nhận ra rằng quyết định của họ bị chi phối bởi các yếu tố tâm lý, chứ không phải phân tích thị trường hợp lý.

Khi tự tin quá mức dẫn đến phá hủy danh mục

Một trong những bẫy tâm lý phổ biến nhất là sự tự tin quá mức. Các nhà giao dịch thường đánh giá quá cao khả năng dự đoán biến động thị trường của mình, khiến họ đưa ra các quyết định rủi ro hoặc giao dịch quá nhiều lần. Các nhà đầu tư cũng có thể phát triển sự tự tin không phù hợp vào các tài sản mà họ đã bỏ nhiều tiền vào, dẫn đến danh mục tập trung mà không đa dạng hợp lý.

Nghiên cứu của giáo sư Kai Rughieri từ Đại học Columbia cho thấy một nghịch lý thú vị: càng giao dịch tích cực, các nhà đầu tư cá nhân lại càng ít thu lợi. Điều này có nghĩa là sự tự tin quá mức vào khả năng giao dịch của mình thường dẫn đến lợi nhuận thấp hơn, chứ không phải cao hơn.

Nhà tâm lý Daniel Kahneman, người đoạt giải Nobel, đã nói rất chính xác: «Niềm tin sai lầm của chúng ta rằng chúng ta biết quá khứ thúc đẩy sự tự tin quá mức vào khả năng dự đoán tương lai của mình». Thay vì giao dịch tích cực với rủi ro, các nhà giao dịch thông minh hơn xem xét các nghiên cứu cơ bản làm nền tảng cho các quyết định giao dịch ít thường xuyên hơn nhưng thận trọng hơn. Đa dạng hóa tài sản trong danh mục giúp giảm thiểu rủi ro tổng thể so với việc tập trung vào một đồng coin duy nhất.

Nỗi sợ mất lợi nhuận: làm thế nào tiếc nuối điều khiển quyết định của chúng ta

Nghiên cứu của giáo sư Qin Jie từ Đại học Ritsumeikan cho thấy một điều đáng buồn về bản chất con người trong giao dịch. Để tránh cảm giác tiếc nuối về lợi nhuận đã mất hoặc cơ hội bỏ lỡ, các nhà giao dịch thường bán các vị thế có lợi quá sớm, cố gắng chốt lời nhỏ, đồng thời giữ các vị thế lỗ quá lâu, hy vọng thị trường sẽ phục hồi.

Chúng ta có xu hướng tránh cảm giác tiếc nuối, ngay cả khi điều đó khiến chúng ta hành xử khá phi lý. Đối với các nhà giao dịch tiền điện tử, điều này thường có nghĩa là: bạn thấy vị thế của mình tăng 15%, nhưng thay vì chờ đợi mức lợi nhuận mục tiêu thực sự, bạn nhanh chóng đóng lệnh để không mất «đã kiếm được». Chỉ sau vài ngày, đồng coin đó lại tăng 50%.

Để vượt qua bẫy tâm lý này, các nhà giao dịch có thể áp dụng chiến lược giao dịch rõ ràng với các điều kiện vào và ra đã được thiết lập từ trước. Một kỹ thuật hiệu quả là tự động hóa các giao dịch: thay vì đưa ra quyết định thủ công trong các biến động của thị trường, hãy đặt các mức giá và khối lượng đã định sẵn.

Hai phương pháp đã được chứng minh:

Giao dịch trung bình giá bằng USD (DCA) — đầu tư một số tiền cố định theo các khoảng thời gian đều đặn, bất kể giá hiện tại. Điều này giúp giảm áp lực tâm lý về việc «chọn thời điểm đúng».

Lệnh dừng lướt (Trailing stop orders) — các lệnh tự động đặt ở mức thấp hơn một tỷ lệ phần trăm so với giá thị trường. Chúng vừa giúp chốt lời, vừa hạn chế thua lỗ, hỗ trợ các nhà giao dịch tránh các quyết định cảm tính trong những thời điểm quan trọng.

Khi thị trường quá phức tạp để một người xử lý: vấn đề giới hạn chú ý

Trên thị trường crypto với hàng nghìn token hoạt động, chúng ta đối mặt với nghịch lý về sự lựa chọn. Dù có nhiều cơ hội, khả năng xử lý thông tin của chúng ta lại có giới hạn. Điều này thường dẫn đến việc các nhà giao dịch đưa ra quyết định dựa trên thông tin không đầy đủ hoặc thậm chí sai lệch.

Xung quanh các dự án tiền điện tử thường có nhiều tiếng ồn thị trường — tin đồn, phỏng đoán và các phát ngôn của các nhân vật có ảnh hưởng, có thể làm bạn mất tập trung khỏi các yếu tố quan trọng. Khi bạn vội vàng giao dịch mà không hiểu rõ, bạn thường tham gia vào cuộc chơi mà thiếu thông tin đầy đủ.

Thay vì dựa vào các nguồn thứ ba hoặc tin tức từ các trang mạng, cách tiếp cận đáng tin cậy nhất là tự nghiên cứu (DYOR). Điều này bao gồm phân tích kỹ lưỡng các công nghệ nền tảng, đội ngũ và kinh tế của dự án, cũng như phân tích kỹ thuật biểu đồ và khối lượng giao dịch. Binance Academy cung cấp các tài liệu chi tiết dành cho người mới bắt đầu, bao gồm hướng dẫn các chiến lược giao dịch và quản lý rủi ro, giúp bạn tổ chức quá trình nghiên cứu của mình tốt hơn.

Khi mọi người chạy theo xu hướng — nguy cơ theo đuổi đà tăng

Nghiên cứu của Prem K. Jain từ Đại học Tulane và Joanna Shuang Wu từ Đại học Rochester đã phát hiện ra một thống kê đáng lo: 39% tổng số vốn mới đổ vào các quỹ đầu tư đã chảy vào 10% quỹ tốt nhất trong giai đoạn trước đó. Điều này rõ ràng cho thấy con người có xu hướng theo đuổi những gì đã tăng trưởng, thay vì phân tích xem cái gì thực sự đáng giá.

Trong thế giới biến động của crypto, hiện tượng này còn rõ rệt hơn. Các nhà giao dịch có thể bị lừa bởi sự tăng giá theo cấp số nhân của đồng coin, quên đi các đặc điểm cơ bản của nó. Khi token tăng giá vượt quá mức, thường chỉ nghe thấy những lời khen, tin đồn tích cực, tạo ra ảo tưởng mua vào không hợp lý.

Nhà đầu tư huyền thoại Warren Buffett từng nói: «Hãy sợ khi người khác tham lam, và hãy tham lam khi người khác sợ hãi». Đó là nguyên tắc đầu tư ngược lại. Thay vì chạy theo các đồng coin đang ở đỉnh, hãy xem xét các tài sản đang giao dịch dưới giá trị nội tại của chúng, và đừng chỉ tập trung vào các đỉnh cao của đà tăng.

Các nhà giao dịch thành công chọn cho mình một chiến lược giao dịch và kiên trì theo đuổi nó, bất kể người khác làm gì. Họ không nhảy vào đỉnh của đà tăng, mà tuân thủ kế hoạch của mình. Đối với người mới, xây dựng một chiến lược rõ ràng, đã được kiểm chứng là bước đầu tiên để tránh bị mắc kẹt trong việc chạy theo xu hướng.

Định kiến hành vi không phải là án tử — đó là thử thách

Con người vốn dĩ dựa vào trực giác và cảm xúc khi đưa ra quyết định. Tuy nhiên, định kiến hành vi chính là thứ chúng ta có thể chống lại. Chìa khóa thành công là nhận thức rõ các xu hướng tâm lý của bản thân và phát triển các hệ thống giúp trung hòa ảnh hưởng của chúng.

Theo dõi hành vi của chính bạn: ghi nhật ký các giao dịch, ghi lại động lực và cảm xúc đi kèm với từng quyết định. Làm việc để kiểm soát các phản xạ định kiến bằng cách tự động hóa, đặt ra các quy tắc rõ ràng và duy trì kỷ luật.

Hiểu rõ cách các định kiến hành vi ảnh hưởng đến quyết định giao dịch của bạn sẽ cung cấp một công cụ mạnh mẽ để liên tục hoàn thiện bản thân. Thị trường tiền điện tử khá phức tạp mà không cần thêm các trở ngại tâm lý — hãy để đầu óc của bạn hoạt động vì bạn, chứ không phải chống lại bạn.