CEX là các nền tảng giao dịch tiền điện tử: phân tích toàn diện

Khi bạn mới bắt đầu tham gia vào thị trường tiền điện tử, điều đầu tiên bạn gặp phải là câu hỏi chọn nền tảng giao dịch. Trên thị trường có nhiều lựa chọn, nhưng phổ biến và được ưa chuộng nhất là các sàn giao dịch tập trung. CEX là các nền tảng quản lý phần lớn khối lượng giao dịch tài sản kỹ thuật số. Tuy nhiên, nhiều nhà giao dịch vẫn chưa hiểu rõ cách hoạt động của chúng và điểm khác biệt so với các giải pháp khác.

Thị trường tiền điện tử liên tục phát triển, và rủi ro khi giao dịch vẫn rất cao. Giá có thể biến động với tốc độ cực nhanh, thu hút một số nhà giao dịch và làm lo ngại những người khác. Nhưng nếu bạn quyết định tham gia giao dịch tiền điện tử, bạn cần hiểu rõ các công cụ có sẵn và cách sử dụng chúng đúng cách.

Định nghĩa và bản chất của CEX

CEX (từ tiếng Anh: centralized exchange) — là nền tảng giao dịch tiền điện tử trực tuyến do một công ty hoặc tổ chức duy nhất quản lý. Khác với các lựa chọn phi tập trung, các sàn này có cấu trúc quản lý rõ ràng theo trung tâm.

Các sàn giao dịch tập trung đầu tiên dành cho giao dịch crypto chính là các sàn CEX. Khi mới xuất hiện, yêu cầu xác thực danh tính còn tối thiểu, thậm chí có nền tảng hoạt động hoàn toàn ẩn danh. Tình hình đã thay đổi khi các cơ quan quản lý siết chặt quy định: các cơ quan giám sát tài chính yêu cầu các sàn áp dụng quy trình Know Your Customer (KYC). Hiện tại, tất cả người dùng đều bắt buộc xác minh danh tính trước khi bắt đầu giao dịch.

Các CEX hiện nay cung cấp nhiều công cụ giao dịch đa dạng: lệnh giới hạn, lệnh dừng lỗ, giao dịch ký quỹ với đòn bẩy và các chức năng nâng cao khác. Điều này giúp cả người mới và nhà giao dịch có kinh nghiệm dễ dàng tìm thấy các công cụ phù hợp trên cùng một nền tảng.

Cách hoạt động của sàn tập trung

Hệ thống hoạt động theo nguyên tắc tương tự các nền tảng tài chính truyền thống. Đầu tiên, bạn cần đăng ký tài khoản, hoàn tất xác thực và nạp tiền vào tài khoản. Sau đó, bạn sẽ có quyền truy cập vào giao dịch.

Khi bạn đặt lệnh (ví dụ, mua), lệnh đó sẽ được đưa vào sổ đặt hàng của nền tảng. Hệ thống sẽ tìm kiếm lệnh phù hợp để bán từ người dùng khác. Khi hai lệnh khớp về giá và khối lượng, giao dịch sẽ được thực hiện.

Quá trình khớp lệnh là cơ chế chính giúp các nhà giao dịch gặp gỡ và trao đổi tài sản qua nền tảng. Sàn đóng vai trò trung gian, nhận phí giao dịch. Chính các khoản phí này là nguồn thu chính của các nhà vận hành nền tảng đó.

Một điểm đặc biệt là tài sản của bạn được lưu trữ trong kho giữ hộ, tức là trên các tài khoản do sàn kiểm soát. Phần lớn số tiền thường được để trong ví lạnh (ví ngoại tuyến), giúp bảo vệ khỏi các cuộc tấn công mạng. Một phần nhỏ được giữ trong ví nóng để đảm bảo thanh khoản và thực hiện các lệnh nhanh chóng.

Các chức năng của sàn CEX

Các nền tảng giao dịch tập trung cung cấp một số dịch vụ quan trọng:

Khớp lệnh. Đây là chức năng cốt lõi — hệ thống phân tích tất cả các lệnh đến và tìm các lệnh phù hợp giữa người mua và người bán.

Lưu trữ tài sản. Nền tảng giữ cả tiền pháp định (USD, EUR) và tài sản tiền điện tử của người dùng. Bạn không sở hữu chìa khóa riêng của các khoản này — chúng vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của sàn.

Thanh toán bù trừ. Sàn đóng vai trò đối tác trong mỗi giao dịch, bảo vệ danh tính các bên tham gia. Về mặt kỹ thuật, bạn mua từ các nhà giao dịch khác, nhưng giao dịch được thực hiện thay mặt nền tảng, che giấu danh tính thực của người mua và người bán.

Đảm bảo thanh khoản. Nền tảng đảm bảo bạn có thể nhanh chóng tìm được đối tác cho giao dịch nhờ có nhiều người tham gia.

Ưu điểm của các nền tảng giao dịch tập trung

Lý do CEX phổ biến là do những lợi ích rõ ràng của chúng. Trước hết, các nền tảng này rất dễ sử dụng. Giao diện người dùng của các sàn hiện đại thân thiện và dễ tiếp cận ngay cả với người mới bắt đầu.

Các sàn cung cấp hỗ trợ và bảo vệ, điều này cực kỳ quan trọng đối với các nhà giao dịch ít kinh nghiệm. Nếu xảy ra sự cố lớn hoặc bị tấn công, nhiều nền tảng sẽ bồi thường thiệt hại cho người dùng.

Một lợi thế nữa là các mức thanh khoản cao. Trên các CEX phổ biến, có nhiều cặp giao dịch, bạn dễ dàng tìm thấy tài sản mong muốn. Một số nền tảng (ví dụ như OKX) không chỉ cung cấp giao dịch spot mà còn có staking, thị trường NFT, nền tảng ra mắt dự án mới và dịch vụ P2P.

Tất cả dịch vụ đều tập trung tại một nơi, giúp quản lý danh mục dễ dàng hơn và không cần chuyển đổi giữa nhiều dịch vụ khác nhau.

Những hạn chế và vấn đề của các sàn CEX

Dù tiện lợi, các CEX vẫn có những nhược điểm rõ rệt. Vấn đề lớn nhất là các nền tảng tập trung vẫn là mục tiêu của hacker. Mặc dù các sàn đầu tư vào các giao thức bảo mật tiên tiến, các vụ tấn công vẫn xảy ra. Thường là do lỗ hổng trong hệ thống hoặc lỗi của nhân viên.

Chiến lược bảo vệ tốt nhất là không để tiền trên sàn sau khi kết thúc giao dịch. Sau mỗi phiên, rút tài sản về ví cá nhân, tốt nhất là trong ví lạnh (ví phần cứng).

Nhược điểm thứ hai là phí cho mỗi giao dịch. Mặc dù mức phí tương đối nhỏ, nhưng chúng vẫn bị tính khi mua và bán. Theo thời gian, với các hoạt động giao dịch thường xuyên, các khoản phí này có thể trở thành đáng kể.

Vấn đề mang tính nguyên tắc đối với cộng đồng crypto là việc lưu trữ trong kho giữ hộ. Trong cộng đồng tiền điện tử nổi tiếng câu nói: «không phải chìa khóa của bạn, không phải coin của bạn». Vì chìa khóa riêng của ví vẫn do sàn kiểm soát, họ có thể tạm giữ hoặc tịch thu tài sản của bạn bất cứ lúc nào. Điều này có nghĩa là bạn không hoàn toàn kiểm soát tài sản của mình.

Xu hướng mới: các sàn phi tập trung (DEX)

Sự bất mãn ngày càng tăng với các giải pháp tập trung đã dẫn đến sự ra đời của một lựa chọn mới — sàn phi tập trung (DEX). Sàn phi tập trung hoạt động hoàn toàn dựa trên hợp đồng thông minh và không do một công ty duy nhất quản lý.

Các cố gắng đầu tiên để tạo DEX không thành công do thiếu ** thanh khoản** trầm trọng — khối lượng giao dịch rất nhỏ. Mọi thứ đã thay đổi khi xuất hiện công nghệ taker tự động (AMM). Đổi mới này cho phép người dùng cung cấp thanh khoản cho nền tảng để nhận phần thưởng, từ đó cải thiện đáng kể hoạt động của các nền tảng phi tập trung.

Sự khác biệt giữa DEX và CEX

Sàn phi tập trung hoạt động không có quản lý trung tâm. Thay vì sổ đặt hàng, sử dụng taker tự động thực thi các lệnh từ pool thanh khoản. Ví dụ, trên DEX như Uniswap (chạy trên blockchain Ethereum), bạn chỉ cần kết nối ví cá nhân và đặt lệnh — tiền sẽ chuyển trực tiếp vào ví của bạn mà không cần nạp tiền vào tài khoản trên sàn.

DEX không yêu cầu xác minh danh tính, điều này thu hút những người ưa thích quyền riêng tư. Tuy nhiên, các nền tảng này thường gặp vấn đề về thanh khoản và ít thân thiện hơn trong sử dụng. Ngoài ra, trên DEX không có dịch vụ đổi tiền điện tử sang tiền pháp định.

CEX vẫn là lựa chọn thực tế và tiện lợi hơn cho phần lớn người dùng, nhưng trái ngược với triết lý phi tập trung của công nghệ blockchain.

Lựa chọn giữa CEX và DEX

Việc chọn giữa sàn tập trung và phi tập trung phụ thuộc vào ưu tiên của bạn. Nếu sự tiện lợi và đơn giản là ưu tiên hàng đầu, CEX là lựa chọn tối ưu. Nếu bạn trân trọng quyền kiểm soát hoàn toàn tài sản và sẵn sàng chấp nhận sự phức tạp để hướng tới sự phi tập trung thực sự, DEX sẽ phù hợp hơn.

Theo sự phát triển của công nghệ, các nền tảng phi tập trung ngày càng trở nên dễ dùng hơn, nhưng hiện tại, các sàn tập trung vẫn chiếm ưu thế và là lựa chọn chính của phần lớn nhà giao dịch crypto.