Tại sao tiền tệ Fiat vẫn chiếm ưu thế trong thế giới của chúng ta (Và tại sao điều đó có thể đang thay đổi)

Tiền tệ fiat định hình mọi giao dịch bạn thực hiện—from mua cà phê đến trả tiền thuê nhà. Tuy nhiên, hầu hết chúng ta chưa từng dừng lại để hỏi chúng thực sự là gì hoặc tại sao chúng ta lại đồng thuận rằng chúng có giá trị. Câu trả lời tiết lộ điều gì đó sâu sắc về cách hoạt động của các nền kinh tế hiện đại, niềm tin làm nền tảng cho hệ thống tài chính của chúng ta, và một số sự thật không thoải mái về lạm phát, kiểm soát, và tương lai của tiền tệ.

Tiền tệ Fiat Thực Sự Là Gì?

Về bản chất, tiền tệ fiat là tiền không có giá trị vì nó được làm từ vật liệu quý giá—như vàng hoặc bạc—mà vì chính phủ tuyên bố nó là như vậy. Từ “fiat” xuất phát từ tiếng Latin, nghĩa là “theo sắc lệnh” hoặc “hãy để nó được thực hiện.” Khi bạn cầm trên tay một đô la Mỹ, euro, hoặc nhân dân tệ Trung Quốc, bạn chỉ đang giữ một lời hứa được hậu thuẫn bởi quyền lực của chính phủ.

Điều này hoàn toàn khác biệt với tiền hàng hóa, vốn có giá trị dựa trên vật liệu làm ra nó (như kim loại quý), hoặc tiền đại diện, chỉ đơn thuần đại diện cho một yêu cầu về thứ gì đó khác (như séc). Tiền fiat tồn tại dưới nhiều dạng—tiền mặt, tiền xu vật lý, tiền gửi ngân hàng kỹ thuật số, hoặc các đơn vị điện tử thuần túy—nhưng tất cả đều có đặc điểm chung: chúng không có giá trị nội tại riêng.

Các loại tiền chúng ta sử dụng hàng ngày đều là tiền fiat. Đô la Mỹ (USD), euro (EUR), bảng Anh (GBP), và nhân dân tệ Trung Quốc (CNY) được chấp nhận toàn cầu không phải vì đặc tính vật lý của chúng, mà vì chính phủ thực thi vị trí pháp lý của chúng và công chúng tin tưởng rằng chúng sẽ duy trì sức mua của mình. Niềm tin đó, dù có lúc trở nên mong manh, chính là nền tảng của toàn bộ hệ thống.

Tiền Tệ Fiat Thực Sự Hoạt Động Như Thế Nào?

Cơ chế hoạt động của tiền fiat dựa trên ba nguyên tắc liên kết chặt chẽ: quyền lực của chính phủ, thực thi pháp luật, và niềm tin của công chúng.

Sắc lệnh của Chính phủ làm Nền tảng

Khi một chính phủ tuyên bố một loại tiền là hợp pháp để thanh toán, đó không chỉ là một hành động mang tính biểu tượng. Các ngân hàng và tổ chức tài chính phải cập nhật hệ thống của họ để chấp nhận nó. Các thương nhân phải chấp nhận nó như một phương tiện thanh toán. Nợ nần có thể được thanh toán bằng nó. Lệnh pháp này không phải lúc nào cũng phổ quát—Scotland là một ngoại lệ đáng chú ý trong Vương quốc Anh—nhưng đó là quy chuẩn ở hầu hết các quốc gia.

Vai Trò của Niềm Tin và Sự Tin Tưởng

Đây là sự thật không thoải mái: giá trị của tiền fiat hoàn toàn tồn tại trong niềm tin tập thể. Khi bạn chấp nhận thanh toán bằng tiền tệ quốc gia của mình, bạn đang đặt cược rằng người khác cũng sẽ tiếp tục chấp nhận nó ngày mai. Ngay khi niềm tin đó suy yếu—khi mọi người ngừng tin rằng tiền sẽ giữ được giá trị của nó—toàn bộ hệ thống sẽ gặp rắc rối. Điều này đã xảy ra trong các đợt siêu lạm phát khi người dân mất niềm tin vào khả năng quản lý tiền tệ của chính phủ.

Ngân Hàng Trung Ương Như Người Bảo Vệ

Ngân hàng trung ương (như Cục Dự trữ Liên bang Mỹ) duy trì tính toàn vẹn của tiền fiat thông qua quản lý chủ động. Họ kiểm soát cung tiền, thiết lập lãi suất, và điều chỉnh chính sách tiền tệ dựa trên điều kiện kinh tế. Bằng cách mở rộng hoặc thu hẹp cung tiền, họ cố gắng duy trì ổn định giá cả và thúc đẩy tăng trưởng. Nhưng quyền lực này đi kèm rủi ro lớn: cùng các công cụ giúp ổn định nền kinh tế cũng có thể gây bất ổn nếu bị lạm dụng.

Cơ Chế Bí Ẩn: Tạo Ra Tiền Fiat

Chính phủ và ngân hàng trung ương sử dụng nhiều phương pháp để tạo ra tiền fiat mới và bơm vào nền kinh tế.

Ngân Hàng Dự Trữ Phân Số

Cơ chế phổ biến nhất dựa trên yêu cầu dự trữ của các ngân hàng thương mại. Nếu một ngân hàng phải giữ 10% số tiền gửi làm dự trữ, nó có thể cho vay 90%. Khi khoản vay đó trở thành tiền gửi tại ngân hàng khác, ngân hàng đó giữ lại 10% và cho vay 81%, thì lượng tiền mới được tạo ra về mặt toán học. Hệ thống này nhân rộng cung tiền qua toàn bộ mạng lưới ngân hàng.

Giao Dịch Mở và Nới Lỏng Quantitative Easing

Ngân hàng trung ương trực tiếp tạo ra tiền bằng cách mua trái phiếu chính phủ hoặc tài sản tài chính từ các ngân hàng. Họ trả tiền cho các chứng khoán này bằng tiền mới được tạo ra, ngay lập tức tăng cung tiền. Nới lỏng định lượng (QE) là phiên bản mở rộng, đặc biệt được sử dụng trong các cuộc khủng hoảng kinh tế khi các điều chỉnh lãi suất truyền thống không đủ hiệu quả. Trong cuộc khủng hoảng tài chính 2008 và đại dịch COVID-19 sau đó, các ngân hàng trung ương đã triển khai hàng nghìn tỷ USD trong các hoạt động QE trên toàn thế giới.

Chi Tiêu Trực Tiếp của Chính Phủ

Chính phủ có thể đơn giản là chi tiêu tiền mới để tạo ra của cải thông qua các dự án hạ tầng, chương trình xã hội hoặc các khoản thanh toán kích thích. Khi chính phủ trả lương cho công nhân hoặc nhà thầu, số tiền mới này lưu thông trong nền kinh tế rộng lớn hơn.

Mỗi cơ chế này đều làm tăng cung tiền, tạo ra áp lực lạm phát—một đặc điểm gần như cố hữu của hệ thống tiền fiat mà nhiều người cho rằng là một điểm yếu trong thiết kế.

Hành Trình Thời Gian: Sự Tiến Hóa của Tiền Tệ Fiat

Việc chuyển đổi sang tiền fiat không phải là điều tất yếu hoặc ngay lập tức. Nó dần dần hình thành khi các phương án thay thế không đủ khả năng đáp ứng các nền kinh tế hiện đại phức tạp.

Nguồn Gốc Cổ Đại: Cách Mạng Giấy của Trung Quốc

Tiền giấy đầu tiên xuất hiện vào thế kỷ 7 ở Trung Quốc dưới triều đại Đường (618-907), khi các thương nhân phát hành giấy nhận tiền để tránh phải vận chuyển đồng xu đồng nặng. Đến thế kỷ 10, triều đại Tống chính thức phát hành Jiaozi—có thể xem là tiền giấy thật sự đầu tiên. Sau đó, triều đại Nguyên biến tiền giấy thành phương tiện trao đổi chủ đạo, được Marco Polo ghi nhận trong các chuyến đi của ông.

Thí Nghiệm Thuộc Địa: Tiền Thẻ Bài của Pháp Mới

Khi đồng tiền Pháp trở nên khan hiếm ở New France thế kỷ 17 (hiện nay là Canada), chính quyền địa phương đối mặt với khủng hoảng. Không thể trả cho các cuộc hành quân bằng tiền tệ truyền thống, họ đã sáng tạo: phát hành thẻ bài như tiền giấy đại diện cho vàng và bạc. Thương nhân chấp nhận rộng rãi, hệ thống hoạt động trơn tru—cho đến khi lạm phát chiến tranh nhanh chóng từ Chiến tranh Bảy Năm gây ra siêu lạm phát đầu tiên, làm mất giá gần như toàn bộ tiền thẻ bài.

Biến Động Cách Mạng: Assignats

Cách mạng Pháp tạo ra tình trạng khẩn cấp tài chính. Quốc hội lập ra “assignats”—tiền giấy được cho là hậu thuẫn bởi tài sản bị tịch thu của hoàng gia và nhà thờ. Đến năm 1790, chúng được tuyên bố là hợp pháp để thanh toán. Nhưng khi doanh số bán đất chậm lại và tình hình chính trị hỗn loạn, chính phủ cứ in thêm. Siêu lạm phát xảy ra, assignats trở nên vô giá trị vào năm 1793. Sau đó, Napoleon hoàn toàn từ chối tiền fiat, coi assignats như đồ lưu niệm.

Giai Đoạn Dài: 1900-1971

Chuyển đổi từ tiền vàng hậu thuẫn sang tiền fiat hoàn toàn diễn ra trong vòng bảy thập kỷ. Chiến tranh thế giới thứ nhất buộc các chính phủ phát hành tiền không có sự hậu thuẫn để tài trợ cho hoạt động quân sự. Hội nghị Bretton Woods năm 1944 tạm thời ổn định hệ thống bằng cách neo các loại tiền về USD, vốn có thể quy đổi ra vàng theo tỷ lệ cố định. Điều này tạo niềm tin nhưng hạn chế linh hoạt tiền tệ.

Năm 1971, Tổng thống Richard Nixon gây sốc toàn cầu khi đơn phương chấm dứt khả năng quy đổi vàng, chính thức chấm dứt Bretton Woods. Việc chuyển sang tỷ giá hối đoái thả nổi—nơi giá trị tiền tệ biến động dựa trên cung cầu—đánh dấu sự chuyển đổi hoàn toàn sang hệ thống tiền fiat toàn cầu. Những tác động này lan tỏa qua tài chính quốc tế, thương mại, và giá trị tài sản.

Ảnh Hưởng Toàn Cầu của Tiền Fiat và Giá Phải Trả

Hai Mặt của Quyền Lực Ngân Hàng Trung Ương

Các ngân hàng trung ương hiện quản lý hệ thống tiền tệ toàn cầu, thiết lập lãi suất ảnh hưởng đến hàng tỷ người. Sự linh hoạt này giúp ứng phó khủng hoảng nhưng cũng tạo ra các điểm yếu. Thông qua thao túng lãi suất và điều chỉnh cung tiền, ngân hàng trung ương ảnh hưởng sâu sắc đến quyết định tiết kiệm, đầu tư, và hoạch định kinh tế—đôi khi dẫn đến hậu quả ngoài ý muốn.

Thương Mại Quốc Tế và Biến Động Tiền Tệ

Là các loại tiền fiat quốc gia, đặc biệt là đô la Mỹ, ảnh hưởng lớn đến thương mại toàn cầu. Sự thống trị như đồng dự trữ toàn cầu giúp các giao dịch quốc tế dễ dàng hơn nhưng cũng tập trung quyền lực tiền tệ. Tỷ giá hối đoái—phản ánh giá trị tương đối giữa các tiền tệ—biến động dựa trên lãi suất, kỳ vọng lạm phát, tăng trưởng kinh tế, và tâm lý thị trường. Những biến động này trực tiếp ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh thương mại và dòng vốn giữa các quốc gia.

Lạm Phát và Giảm Phát

Hệ thống fiat vốn dễ bị lạm phát. Mỗi lần tạo ra tiền mới mà không đi kèm tăng năng suất, sức mua sẽ bị pha loãng. Giá hàng hóa tăng lên, nhưng thực chất là giá trị của tiền đang giảm. Sự khác biệt tinh tế này rất quan trọng: lạm phát không phải là hàng hóa trở nên đắt đỏ hơn; mà là tiền trở nên vô giá trị.

Nguy Cơ Siêu Lạm Phát

Siêu lạm phát—được định nghĩa là tăng giá 50% trong một tháng—đã xảy ra khoảng 65 lần trong lịch sử ghi nhận, theo nghiên cứu của Steve Hanke và David Krus. Dù hiếm gặp, hậu quả của nó rất thảm khốc. Đức Weimar những năm 1920, Zimbabwe những năm 2000, và Venezuela gần đây đều trải qua siêu lạm phát nghiêm trọng, phá hủy tiết kiệm, làm mất ổn định xã hội, và sụp đổ nền kinh tế. Mỗi trường hợp đều bắt nguồn từ các chính sách tài chính không bền vững kết hợp với quản lý yếu kém hoặc bất ổn chính trị.

Cuộc Tranh Luận Ngày Càng Sôi Động: Chúng Ta Có Nên Tin Tưởng Tiền Fiat Không?

Ưu Điểm của Tiền Fiat

Tiền fiat mang lại những lợi ích thực sự. Tiện lợi—dễ mang theo, dễ chia nhỏ, và được chấp nhận rộng rãi. Chi phí thấp hơn so với hệ thống dựa trên hàng hóa, loại bỏ nhu cầu lưu trữ và bảo vệ vàng vật lý. Chính phủ và ngân hàng trung ương có thể linh hoạt ứng phó khủng hoảng kinh tế qua điều chỉnh chính sách tiền tệ.

Các Điểm Yếu Cần Lưu Ý

Nhưng hệ thống fiat mang những điểm yếu then chốt. Không có giá trị nội tại, chúng hoàn toàn phụ thuộc vào uy tín của chính phủ. Khủng hoảng kinh tế hoặc chính trị có thể gây mất niềm tin nhanh chóng, dẫn đến mất giá tiền hoặc sụp đổ tiền tệ. Kiểm soát tập trung tạo điều kiện cho các hành vi thao túng, quản lý sai, và lạm dụng—từ rửa tiền đến thao túng chính sách tiền tệ.

Hiệu ứng Cantillon cho thấy việc tạo ra tiền mới không mang lại lợi ích đều cho tất cả mọi người. Những người nhận tiền mới sớm hơn sẽ có lợi thế về sức mua trước khi lạm phát làm mất giá nó cho phần còn lại, gây ra phân phối lại tài nguyên và phân bổ sai nguồn lực.

Thách Thức của Thời Đại Số Hóa

Tiền fiat hiện đại đối mặt với nhiều thách thức ngày càng tăng. Giao dịch kỹ thuật số để lại dấu vết dữ liệu, gây lo ngại về giám sát và quyền riêng tư. Rủi ro an ninh mạng đe dọa tính toàn vẹn của hạ tầng kỹ thuật số. Trí tuệ nhân tạo và giao dịch thuật toán mang lại những lỗ hổng mới mà hệ thống tiền tệ truyền thống không được thiết kế để xử lý.

Quan trọng nhất, hệ thống fiat chậm chạp. Chuyển khoản quốc tế mất ngày hoặc tuần. Thanh toán cần nhiều bước phê duyệt trung gian. Trong thời đại mà các giao dịch tức thì, không thể đảo ngược có thể thực hiện về mặt kỹ thuật, kiến trúc cồng kềnh của tiền fiat có vẻ đã lỗi thời.

Điều Gì Tiếp Theo? Tương Lai của Tiền Tệ

Những hạn chế của tiền fiat trong kỷ nguyên số cho thấy chúng ta có thể đang tiến tới một điểm biến đổi khác, tương tự như sự ra đời của tiền fiat sau Chiến tranh Thế giới thứ nhất.

Bitcoin như Một Mẫu Thay Thế

Bitcoin và các loại tiền kỹ thuật số phi tập trung khác cung cấp một kiến trúc hoàn toàn khác biệt. Với nguồn cung hạn chế (tối đa 21 triệu Bitcoin), giao thức này chống lạm phát. Phi tập trung loại bỏ các điểm kiểm soát hoặc thất bại trung tâm. An ninh mã hóa (mã SHA-256) kết hợp với cơ chế bằng chứng công việc tạo ra một sổ cái bất biến. Giao dịch có thể xác nhận trong vài phút thay vì ngày, mà không cần trung gian.

Bitcoin sở hữu các đặc tính lưu trữ giá trị của vàng—sự khan hiếm và bền bỉ—kết hợp với khả năng chia nhỏ và dễ mang theo của tiền fiat. Nó còn có các đặc tính hoàn toàn mới phù hợp với thương mại kỹ thuật số: khả năng lập trình, không thể bị tịch thu (với bảo mật đúng cách), thanh toán nhanh, và tương thích với trí tuệ nhân tạo để phát hiện gian lận và quản lý rủi ro.

Thời Kỳ Song Hành

Chuyển đổi từ ưu thế của tiền fiat sang các hệ thống thay thế sẽ không xảy ra trong một đêm. Hai hệ thống này sẽ tồn tại song song trong nhiều năm khi các dân cư thích nghi. Nhiều người sẽ tiếp tục sử dụng tiền tệ quốc gia cho các giao dịch hàng ngày trong khi tích trữ Bitcoin hoặc các tài sản kỹ thuật số khác như các kho lưu trữ giá trị. Điều này phản ánh cách vàng và tiền fiat đã cùng tồn tại trong thời kỳ Bretton Woods.

Cách tiếp cận hai hệ thống này sẽ tiếp tục cho đến khi giá trị của các loại tiền kỹ thuật số phi tập trung vượt xa tiền tệ quốc gia. Tại điểm biến đổi đó, các thương nhân sẽ ngày càng từ chối tiền tệ kém chất lượng hơn, buộc một sự chuyển đổi thực sự trong hệ thống tiền tệ.