Hiểu về rửa tiền: Tổng quan toàn diện về khái niệm và tác động của nó

Trong một thế giới toàn cầu hóa với hệ thống tài chính phức tạp, việc hiểu rõ tiền rửa là gì và cách nó hoạt động là điều vô cùng quan trọng đối với cá nhân, chuyên gia tài chính và các nhà quản lý. Hiện tượng tiền rửa không chỉ là một khái niệm lý thuyết – nó có ảnh hưởng thực tế đến sự ổn định của thị trường tài chính, an ninh của các tổ chức và xã hội nói chung.

Định nghĩa cơ bản: Tiền rửa thực sự là gì?

Tiền rửa là quá trình che giấu các tài sản và lợi nhuận bất hợp pháp – chẳng hạn từ buôn bán ma túy, tội phạm có tổ chức, khủng bố, buôn lậu hoặc các hành vi phạm pháp khác – thông qua các cơ chế khác nhau. Mục tiêu là để che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của chúng và tạo vẻ hợp pháp cho chúng.

Theo quan điểm của Ủy ban Basel về quy định và thực hành ngân hàng, tội phạm lợi dụng hệ thống tài chính một cách có chủ đích bằng cách chuyển tiền từ tài khoản này sang tài khoản khác hoặc lợi dụng dịch vụ lưu ký. Điều này giúp họ che giấu quyền sở hữu thực sự và nguồn gốc của số tiền của mình. Những người thực hiện tiền rửa – có thể là các tổ chức tài chính hoặc cá nhân – thường thực hiện các hoạt động sau:

• Cung cấp tài khoản cho các khoản tiền đáng ngờ
• Hỗ trợ chuyển đổi tài sản thành tiền mặt hoặc công cụ tài chính
• Trung gian chuyển tiền qua các phương thức chuyển khoản hoặc thanh toán khác
• Điều phối chuyển tiền ra nước ngoài
• Che giấu nguồn gốc bất hợp pháp bằng các cách thức thay thế

Tại sao việc hiểu rõ về tiền rửa lại quan trọng đối với thế giới tài chính hiện đại?

Tiền rửa đóng vai trò hai chức năng quan trọng đối với các tổ chức tội phạm: chúng giúp họ che giấu các hoạt động bất hợp pháp và đồng thời cho phép họ sử dụng lợi nhuận một cách “hợp pháp”. Hơn nữa, tiền rửa còn giúp các nhóm tội phạm tiếp cận các doanh nghiệp và thị trường hợp pháp, từ đó mở rộng hoạt động và tăng cường ảnh hưởng của mình. Các mục tiêu của tiền rửa rất đa dạng – từ lợi nhuận từ ma túy, tiền đút lót, đến lợi nhuận từ cướp bóc, lừa đảo, tham ô và trốn thuế.

Kiến trúc của tiền rửa: Ba giai đoạn của một quá trình phức tạp

Toàn bộ kịch bản tiền rửa theo lý thuyết tuân theo mô hình ba giai đoạn. Mỗi giai đoạn phục vụ một mục đích cụ thể và dựa trên giai đoạn trước, trong đó độ phức tạp và mức độ che giấu ngày càng tăng theo từng bước.

Giai đoạn đầu tiên: Giai đoạn phân phối (Placement)

Giai đoạn phân phối là bước khởi đầu quan trọng, trong đó lượng lớn tiền bất hợp pháp cần được đưa vào hệ thống tài chính chính thức. Đây cũng là giai đoạn dễ bị tổn thương nhất, vì khối lượng tiền nhỏ khó xử lý và dễ bị phát hiện.

Trong thực tế, tội phạm chuyển đổi số tiền mặt thành các dạng có thể vận chuyển được – chẳng hạn qua gửi tiền ngân hàng hoặc mua các công cụ tài chính. Ví dụ, các thương nhân ma túy tích trữ lượng lớn tiền lẻ, việc vận chuyển vật lý sẽ không khả thi và dễ gây nghi ngờ. Do đó, tiền mặt nhanh chóng được chuyển đổi thành các dạng khác như tài khoản ngân hàng hoặc chứng khoán có giá trị.

Với sự số hóa của thị trường tài chính, tội phạm đã tiếp cận nhiều kênh hơn – từ dịch vụ ngân hàng truyền thống đến ngân hàng điện thoại, ngân hàng trực tuyến và các giải pháp FinTech hiện đại. Sự đa dạng này làm khó khăn trong việc phát hiện hơn nhiều. Giai đoạn phân phối kết thúc khi các khoản tiền bất hợp pháp ban đầu đã được xử lý và chuyển đổi thành các dạng có thể vận chuyển hoặc giao dịch được. Điều này tạo nền tảng cho các bước tiếp theo.

Giai đoạn thứ hai: Giai đoạn che giấu (Layering)

Giai đoạn che giấu là trung tâm của tiền rửa hiện đại và là chìa khóa thành công của các hoạt động tội phạm. Trong giai đoạn này, các tài sản bị chuyển đổi, chuyển khoản và sử dụng sai mục đích nhiều lần để phá vỡ mọi liên kết với nguồn gốc bất hợp pháp ban đầu.

Tội phạm lợi dụng sự phức tạp của hệ thống tài chính hiện đại một cách có hệ thống. Họ xây dựng các giao dịch nhiều lớp qua ngân hàng, công ty bảo hiểm, công ty chứng khoán và các thị trường bất động sản, ô tô, vàng, nghệ thuật. Thường thì họ giữ ẩn danh bằng cách mở tài khoản dưới bí danh hoặc tên của các “người đứng tên ảo”, tạo ra các dòng giao dịch giả hoặc giao dịch chứng khoán ẩn danh.

Với sự phát triển của các hoạt động rửa tiền xuyên quốc gia, các phương pháp này ngày càng phức tạp hơn. Các giao dịch che giấu giống như mê cung, khó truy vết. Khi các hoạt động này diễn ra tại các “thiên đường thuế” hoặc “cảng bí mật” – các khu vực thiếu sự giám sát chặt chẽ – việc che giấu càng trở nên khó lường hơn. Việc xác định nguồn gốc thực sự và mục tiêu cuối cùng của số tiền gần như không thể đối với các nhà quản lý.

Giai đoạn thứ ba: Giai đoạn hội nhập (Integration)

Giai đoạn hội nhập là bước hoàn tất quá trình tiền rửa. Tại đây, các tài sản đã bị che giấu sẽ được đưa trở lại hệ thống kinh tế hợp pháp mà không bị phát hiện về nguồn gốc bất hợp pháp của chúng.

Trong giai đoạn này, tội phạm chuyển các “tài sản đã được làm sạch” của mình đến các tổ chức hoặc cá nhân hợp pháp mà không có liên hệ rõ ràng với mạng lưới tội phạm. Nếu giai đoạn che giấu thành công, các khoản tiền bất hợp pháp sẽ hòa nhập một cách liền mạch với các khoản thu hợp pháp. Tội phạm có thể quản lý và sử dụng các khoản lợi nhuận hợp pháp này tự do – qua chuyển khoản đến các tài khoản của các doanh nghiệp hợp pháp hoặc qua các giao dịch kinh doanh định kỳ. Tiền “đã rửa” nay lưu thông như tài sản kinh doanh bình thường qua hệ thống tài chính.

Từ các chiến lược cổ điển đến hiện đại: 31 phương pháp tiền rửa

Trong nhiều thập kỷ, tội phạm và các nhóm tham nhũng đã phát triển một kho vũ khí kỹ thuật đa dạng. Các nhóm sau đây thể hiện phạm vi của các hoạt động bất hợp pháp này:

Các phương pháp truyền thống dựa trên tiền mặt

Buôn lậu tiền mặt và gửi tiền phân tán: Ở nhiều quốc gia, không có nghĩa vụ báo cáo chặt chẽ về các giao dịch tiền mặt. Tội phạm lợi dụng điều này bằng cách vận chuyển số tiền lớn đến các quốc gia có kiểm soát lỏng lẻo hơn rồi gửi vào ngân hàng. Vì vậy, nhiều quốc gia quy định nghiêm ngặt về số tiền mặt được phép mang qua biên giới.

Phân nhỏ thành các khoản nhỏ: Một phương pháp cổ điển khác là “phương pháp tiền lẻ”. Các khoản lớn được chia thành nhiều khoản gửi nhỏ để tránh vượt quá giới hạn báo cáo. Nhiều quốc gia đã thiết lập quy định về ngưỡng: nếu giao dịch tiền mặt vượt quá một số tiền nhất định, ngân hàng phải báo cáo cho đơn vị chống rửa tiền. Để tránh điều này, các kẻ rửa tiền phân chia số tiền của mình qua nhiều ngân hàng và nhiều giao dịch dưới ngưỡng đó.

Sử dụng các ngành nghề tiêu thụ tiền mặt nhiều: Các casino, trung tâm giải trí, quán bar và cửa hàng trang sức là các lớp vỏ truyền thống để rửa tiền. Thông qua các giao dịch giả, các khoản lợi nhuận bất hợp pháp được khai báo là thu nhập hợp pháp của doanh nghiệp.

Các chiến lược chuyển đổi dựa trên tài sản

Mua tài sản trực tiếp: Tội phạm mua trực tiếp bất động sản, xe sang, đồ cổ, tác phẩm nghệ thuật hoặc công cụ tài chính. Sau đó, họ bán lại và số tiền thu được được đưa vào các tài khoản ngân hàng như lợi nhuận hợp pháp.

Tận dụng thị trường chứng khoán và bảo hiểm: Thị trường chứng khoán cung cấp điều kiện lý tưởng – khối lượng giao dịch lớn, các công cụ tài chính đa dạng và phức tạp. Các trái phiếu hoặc hợp đồng tương lai ẩn danh thường xuyên bị rửa. Trong ngành bảo hiểm, các kẻ rửa tiền mua các chính sách đắt tiền rồi nhận tiền hoàn trả hợp pháp hoặc qua các chuyển khoản bảo hiểm lại.

Các chiến lược ngân hàng và offshore

Trung tâm tài chính offshore: Ở nhiều quốc gia, việc thành lập công ty ẩn danh là hợp pháp hoặc có các quy định bảo mật toàn diện về tài sản cá nhân. Điều này giúp dễ dàng che giấu nguồn gốc của các khoản tiền bất hợp pháp.

Ngân hàng ngầm: Trong vụ Yuanhua, khoảng 12 tỷ nhân dân tệ liên quan đến các ngân hàng ngầm ở Jinjiang và Shishi đã được chuyển qua các ngân hàng ngầm này. Các “ngân hàng” này vận chuyển tiền qua đổi tiền ngầm và phối hợp chuyển tiền về Hong Kong.

Thủ tục nhập khẩu-xuất khẩu và thao túng chứng từ thương mại

Giao dịch nhập khẩu-xuất khẩu gian lận: Tội phạm tạo ra các giao dịch nhập khẩu hoặc xuất khẩu giả mạo với giá cả cố ý thổi phồng hoặc giảm giá. Thông qua việc thao túng giá này, số tiền lớn bị chuyển bất hợp pháp qua biên giới.

Công ty vỏ bọc: Đăng ký các công ty giả giúp thực hiện rửa tiền qua các dòng giao dịch giả. Lợi nhuận sau đó được trình bày như thu nhập hợp pháp của doanh nghiệp.

Các chiến lược đặc thù về tham nhũng

Thu thập và rửa cùng lúc: Các quan chức tham nhũng tích trữ tiền trong thời gian đương chức và thành lập các doanh nghiệp song song. Họ trình bày lợi nhuận của mình một cách hào phóng để có “giấy tờ” chứng minh sự giàu có.

Liên quan gia đình: Các quan chức tham nhũng liên kết người thân vào các hoạt động kinh doanh – chẳng hạn trong ngành giải trí hoặc nhà hàng. Vì mối quan hệ không rõ ràng với người có quyền, việc rửa tiền trở nên dễ dàng hơn và khả năng bị phát hiện giảm đi.

Công ty đại diện: Các quan chức chính phủ hoặc giám đốc các doanh nghiệp nhà nước thành lập các công ty tư nhân chính thức, nhưng kiểm soát bí mật. Họ có thể chuyển tiền bất hợp pháp vào các tài khoản doanh nghiệp của mình và cùng lúc thu lợi nhuận từ các giao dịch hợp pháp.

Các phương thức chuyển tiền xuyên biên giới

Chuyển tiền ra nước ngoài: Phương pháp phổ biến nhất hiện nay là chuyển tiền xuyên biên giới. Cha mẹ gửi con đi du học với lý do chi phí học tập và đổi ngoại tệ. Các quan chức tham nhũng hợp tác với các doanh nghiệp nước ngoài, báo cáo giá trị nhập khẩu cao hơn thực tế, trả hoa hồng cao cho các nhà nhập khẩu nước ngoài và nhận tiền hoàn trả về nước.

Công ty đầu tư offshore: Trước tiên, thành lập công ty vỏ bọc ở nước ngoài, sau đó chuyển các khoản thu nhập bất hợp pháp dưới danh nghĩa “đầu tư ra nước ngoài”.

Máy bay riêng và miễn thuế hải quan: Sử dụng máy bay riêng hoặc các đặc quyền miễn thuế hải quan để chuyển tiền trực tiếp ra nước ngoài, thường dưới dạng tiền mặt 100 đô la.

Các hoạt động khai thác của tổ chức tài chính

Lợi dụng hệ thống tài chính hợp pháp: Tội phạm sử dụng ngân hàng hoặc các tổ chức tài chính phi ngân hàng bằng cách mở nhiều tài khoản giả mạo để chuyển và che giấu các khoản thu nhập bất hợp pháp.

Tài khoản chính: Vì chủ tài khoản thường không biết về các tài khoản của mình, họ sau đó có thể khai rằng sổ tiết kiệm bị mất. Họ xin cấp mới và cố gắng lấy trộm tiền. Các tài khoản này thường mở tại các quốc gia nơi chủ sở hữu thực sự không biết gì về chúng.

Tài khoản ngoại tệ: Nhiều khoản nhỏ được gửi nhiều lần để rút ngoại tệ ở nước ngoài – gọi là “kiến côn trùng di chuyển gạch”, thường kết hợp với tài khoản chính.

Các kỹ thuật số và hiện đại

Ngân hàng trực tuyến và rửa tiền qua internet: Tội phạm sử dụng ngân hàng trực tuyến để chuyển tiền bất hợp pháp. Một số còn đặt cược trực tuyến để “rửa” tiền đen. Đây là một trong những phương pháp phát triển nhanh nhất.

Tiền điện tử: Với sự phát triển của các tài sản số, việc rửa tiền qua thị trường tiền điện tử cũng gia tăng, nơi các giao dịch thường có thể giả danh.

Các phương pháp sáng tạo khác

Séc du lịch và thao túng séc: Trong khi các cơ quan hải quan yêu cầu khai báo tiền mặt, không có giới hạn đối với séc du lịch có thể chuyển nhượng không cần ký hậu cho người thứ ba. Chúng được đổi tại ngân hàng và trả lại cho người phát hành, che giấu nguồn gốc thực sự.

Chuyển đổi token casino: Trong các casino, người chơi có thể đổi tiền mặt thành token và chuyển cho người nhận, sau đó đổi lại thành tiền mặt (thường mất phí ~5%). Như vậy, có thể giả vờ thắng trong casino và tránh theo dõi số seri.

Đồ cổ, trang sức và vật sưu tập: Thông qua mua bán giả mạo với giá thấp và bán lại với giá cao hơn, tiền hợp pháp được chuyển vào các tài khoản nhất định. Cách này cũng được dùng để che giấu tiền đút lót.

Quỹ từ thiện và tổ chức phi lợi nhuận: Các chính trị gia thành lập quỹ từ thiện và giả vờ quyên góp để lừa đảo doanh nghiệp rồi chuyển tiền ra ngoài. Các doanh nghiệp sử dụng các khoản quyên góp giả mạo vào các quỹ kiểm soát để chuyển tiền và trốn thuế.

Chuyển tiền xuyên biên giới nhiều lần: Các chuyển tiền trực tiếp qua biên giới giúp di chuyển tiền mà không bị theo dõi qua các kênh ngân hàng thông thường.

Đổi tiền giả và tiền lậu: Trong các cửa hàng vàng bạc giả, tiền mặt có thể được đổi thành séc nước ngoài, ẩn danh và có thể ghi sổ, rồi gửi vào các tài khoản nước ngoài.

Chuyển tiền đa quốc gia: Trong lĩnh vực tài chính, đặc biệt là ngân hàng và bảo hiểm, các khoản tiền mặt lớn được dùng để chuyển tiền xuyên biên giới.

Đầu tư bất động sản qua người đứng tên ảo: Người đứng tên ảo mua bất động sản với giá 50-70% giá trị thị trường bằng tiền mặt từ nhà thầu. Sau đó, họ bán lại nhanh chóng (ví dụ, căn hộ trước khi bàn giao) với lợi nhuận 50-100%.

Vay mượn và đổi tiền giả: Thường dùng trong các vụ hối lộ. Người nhận giữ séc để đổi lấy tiền trong tương lai. Nếu bị phát hiện, có thể giả vờ đó là khoản vay. Sau khi tình hình ổn định, séc có thể chuyển cho người thứ ba hoặc nộp tại ngân hàng.

Tiền giả và hàng giả: Được rửa qua nhiều giao dịch nhỏ hoặc qua máy rút tiền tự động. Tội phạm mua ma túy hoặc vũ khí để chuyển tiền cho người khác.

Phiếu mua hàng: Có khả năng lưu thông cao. Phiếu mua hàng có thể bán cho nhân viên công ty, người nhận làm thưởng kỳ nghỉ. Như vậy, phiếu mua hàng rơi vào tay người không rõ nguồn gốc, trong khi chủ sở hữu ban đầu gần như nhận lại giá trị bằng tiền mặt.

Kết luận: Tầm quan trọng của việc hiểu biết về tiền rửa

Hiểu rõ tiền rửa là gì là nền tảng cho các chuyên gia tài chính, nhà quản lý và xã hội. 31 phương pháp đã trình bày cho thấy khả năng sáng tạo và thích nghi của các mạng lưới tội phạm. Với sự số hóa và toàn cầu hóa liên tục của thị trường tài chính, các kỹ thuật ngày càng tinh vi hơn. Việc duy trì cảnh giác liên tục, hệ thống giám sát hiện đại và hợp tác quốc tế là điều thiết yếu để chống lại tiền rửa.